TÜRK ARŞİVLERİNİN İLK MACAR ARAŞTIRMACISI: İMRE KARÁCSON 20. Yüzyılda Bir Arşiv Araştırmasında Karşılaşılan Zorluklar
Author :
Abstract
Bu makalede İstanbul’a Türk arşivlerinde Macar tarihine ait belgeleri araştırmak üzere gelen Macar İmre Karácson’un (1862-1911) araştırmalarını yaparken karşılaştığı zorluk ve bunların nedenleri üzerinde durulacaktır. 20. yüzyıl başlarında İstanbul’daki arşiv ve kütüphanelerde Macar Hükümeti tarafından Macarlara ait belgeleri araştırmak amacıyla görevlendirilmiş olan İmre Karácson, araştırmalarını sürdürmüş olduğu 1907-1911 yılları arasında pek çok zorlukla karşılaştı. Osmanlı arşivleri daima araştırmacıların dikkatini çekecek derecede zengin kaynaklara sahipti. Macar araştırmacılar da diğer yabancı araştırmacılar gibi Osmanlı arşivlerinde çalışmak isteseler de bu arşivlerin Batı’daki arşivlerden farklı olan sistemi, bürokratik zorluklar, ülkenin içinde bulunduğu olumsuz siyasi ve ekonomik koşullar bunu mümkün kılmadı. Bunların arasından az da olsa Türk memurları aracılığıyla, kimi zaman ücret karşılığında aslından kopya aldırarak belgelere ulaşabilenler oldu. Dönemin Türk tarih yazımı genellikle arşiv belgelerini araştırmaya dayanmadığından, sadece yabancı araştırmacılar değil Türkler arasında da arşivlere giren ilk kişi İmre Karácson oldu.
Dönemin Osmanlı dünyasına ışık tutan önemli bir kaynak özelliğine sahip İmre Karácson’un İstanbul’da bulunduğu sırada tutmuş olduğu günlüğü, Macar Başbakanı Sándor Wekerle’ye (1848-19121) göndermiş olduğu raporlar ve amiri Lajos Thallóczy’ye (1857-1916) bu dönem zarfında yazmış olduğu mektuplar çalışmamızın dayanağını oluşturmaktadır. Bu şekilde yabancı bir araştırmacının gözünden Türk arşiv ve kütüphanelerinin o zamanki durumu ile birlikte Osmanlı İmparatorluğu’nun mevcut sosyal ve siyasi manzarası ortaya koyulacaktır.
Keywords
Abstract
This article examines the challenges encountered by the Hungarian scholar Imre Karácson during his archival research on Hungarian history in Istanbul, as well as the underlying causes of these difficulties. Appointed by the Hungarian government to identify documents of Hungarian relevance in Istanbul’s archives and libraries, Karácson faced numerous obstacles between 1907 and 1911. Although the Ottoman archives possessed exceptionally rich resources that consistently attracted scholarly interest, systemic differences compared to Western archival practices, bureaucratic hurdles, and the Empire’s adverse political and economic conditions complicated access for Hungarian and other foreign researchers. Despite these barriers, a limited number of scholars managed to obtain copies of documents through the mediation of Ottoman officials, occasionally in exchange for fees. Given that Turkish historiography of the period did not yet prioritize primary archival research, Karácson emerged as a pioneer—not only among foreign scholars but also in comparison with his contemporary Turkish counterparts—in gaining direct access to the archives.
This study is based on Karácson’s personal diaries, the reports he submitted to Hungarian Prime Minister Sándor Wekerle (1848-1921), and his correspondence with his supervisor, Lajos Thallóczy (1857-1916). Through the perspective of a foreign researcher, these sources reveal the condition of Ottoman archives and libraries at the time, while simultaneously reflecting the broader social and political landscape of the Empire.
